دستاوردی به قیمت ساکت کردن فعالان و کنشگران زن در عربستان

مترجم : محبوبه حسين زاده

۱۵ آبان ۱۳۹۶

وقتی ملک سلمان حکمی را صادر کرد که به موجب آن ممنوعیت رانندگی زنان در عربستان سعودی لغو شد، بسیاری از ناظران متوجه نفوذ و تاثیر پسر ۳۲ساله او، ولیعهد محمد‌بن‌سلمان، شدند. ولیعهد برنامه‌های بلندپروازانه‌ای برای بهبود اقتصاد کشور و اعتبار و وجهه بین‌المللی این کشور دارد که در «چشم‌انداز ۲۰۳۰» ذکر شده‌اند. اعطای گواهینامه رانندگی به زنان منطبق با اهداف این برنامه است چون زنان بیشتری می‌توانند وارد بازار کار شوند و به دنیا نشان می‌دهد که این پادشاهی علاقه‌مند است که مطابق زمان حرکت کند. لغو این ممنوعیت به طور همزمان از تلویزیون دولتی عربستان و یک ایونت رسانه‌ای در واشنگتن اعلام شد.
پس از لغو ممنوعیت رانندگی زنان در عربستان سعودی، نشریه آتلانتیک با هاله الدوسری گفت‌و‌گویی کرده است. الدوسری که هم‌اکنون به عنوان محقق در موسسه هاوروارد مشغول به کار است، یکی از زنانی است که برای لغو این ممنوعیت کمپین تشکیل داده بودند و خودش هم چهار‌پنج بار قبل از لغو این ممنوعیت در عرستان رانندگی کرده بود.
الدوسری هم‌اکنون مدافع کنشگران و فعالان حقوق زنانی است که از ترس برخوردهای امنیتی دولتی نمی‌توانند آزادانه در این مورد اظهار نظر کنند. او این اقدام را گام مثبتی تعبیر می‌کند که باعث بهبود زندگی بسیاری از زنان عربستان سعودی و همچنین اقتصاد این کشور می‌شود اما درعین حال دربارۀ انگیزه حکومت سعودی چندان خوش‌بین نیست و آن را بیشتر به منزلۀ تحکیم قدرت سیاسی می‌داند. الدوسری به آتلانتیک گفته است که این دستاورد به قیمت ساکت کردن فعالان و کنشگران زن به دست آمده است و دولت سعودی آنها را تهدید کرده بود که حق ندارند در مورد این تصمیم با رسانه‌ها صحبت و یا اظهار نظر کنند حتی اگر اظهارنظرشان مثبت باشد.
***
چه احساسی درباره دستور لغو ممنوعیت رانندگی زنان دارید؟ حس یک پیروزی بزرگ را دارید؟ احساسات خیلی متناقضی دارم. برای زنان عربستان سعودی خوشحالم که دیگر از این ممنوعیت رنج نخواهند برد. ولی در حال حاضر خوشحال نیستم چون این پیروزی به قیمت ساکت کردن فعالان زنان به دست آمده است.
همان روزی که این خبر اعلام شد، دادگاه سلطنتی عربستان در تماس تلفنی با چندین نفر از فعالان زنان به آنها گفته بود که نباید با رسانه‌ها صحبت کنند، نباید درباره این تصمیم هیچ اظهارنظر مثبت یا منفی کنند. یکی از این زنان به من گفت که وقتی با او تماس گرفته بودند، از شخص پشت خط پرسیده بود که چه اشکالی دارد اگر بخواهم اظهارنظر مثبت کنم؟ چه اتفاقی برایم می‌افتد اگر این کار را بکنم؟ آن فرد همانند پلیس‌ها و با لحنی بسیار خشن به او گفته بود «خودتان می‌دانید دقیقا چه اتفاقی برایتان می‌افتد! در این مورد اقدام خواهد شد.» البته او مشخص نکرده بود منظورش چه اقداماتی است ولی می‌توانیم حدس بزنیم که بازداشت یا بازجویی خواهد بود.
من فکر می‌کنم دولت می‌خواهد مطمئن شود که افرادی که به همین منظور آموزش دیده‌اند در این مورد صحبت کنند. آنها می‌خواهند همه امتیاز و اعتبار این تصمیم خارق‌العاده به پادشاهی برسد و نشان دهند که چطور پادشاهی به سمت مدرنیزاسیون حرکت می‌کند. به همین دلیل کنشگران و فعالان را از این گفتمان حذف کردند. من دلم می‌خواهد زنان بتوانند این دستاوردشان را جشن بگیرند ولی الان آنها نمی‌توانند در این مورد اظهار نظر کنند. خب همین نیت اصلی پشت این تصمیم را نشان می‌دهد.

چه توجیه و استدلال مذهبی‌ای برای این ممنوعیت وجود داشت؟
این ممنوعیت هیچ حکم مذهبی‌ای نداشت تا سال ۱۹۹۰که ۴۷نفر از زنان در خیابان‌های ریاض در اعتراض به این ممنوعیت رانندگی کردند. آن زمان بود که وزارت کشور مفتی وقت را راهنمایی کرد تا یک فتوای مذهبی صادر کند که چرا رانندگی برای زنان بد است. فتوایی صادر شد که اینطور استدلال می‌کرد که هرچند رانندگی کردن به خودی خود بد نیست( زنان در زمان پیامبر هم شتر سواری می‌کردند و مسئله‌ای نبود) ولی در زمان ما خارج شدن زنان از خانه بدون حضور و همراهی مردان و رانندگی کردن‌شان می‌تواند منجر به انحراف شود. کنترل زنان و محافظت از آنان در برابر مردهایی که قصد آسیب رساندن به آنها را دارند، کار سختی است.

پس می‌توانید بگویید که این ممنوعیت بیشتر فرهنگی بود تا مذهبی؟
این ممنوعیت مذهبی یا فرهنگی نیست. ما این را می‌دانیم چون در طول این کمپین، زنانی که در خیابان‌ها رانندگی می‌کردند هیچوقت توسط یکی از افراد جامعه متوقف نشدند. وزارت کشور و یا پلیس این زنان را متوقف کرد. علاوه بر این زنان در مناطق روستایی عربستان بدون هیچ محدودیتی رانندگی می‌کردند، زنانی که سخت‌گیر‌ترین خانواده‌ها را دارند.
من معتقدم که این بیشتر یک ممنوعیت سیاسی بود. در دهه‌های گذشته، اتحاد سیاسی افراد مذهبی بسیار مهم‌تر از مدرنیزاسیون بود. برای دولت بسیار مهم بود که از نهادهای مذهبی‌ای حمایت کند که به حکمرانی خانواده سلطنتی مشروعیت می‌دادند. این ممنوعیت هم برای جلب رضایت و خشنودی همین نهادهای مذهبی بود. ولی حالا که دولت گام‌های بیشتری به سمت مدرن‌سازی برمی‌دارد، پایان دادن به این ممنوعیت اتحاد سیاسی بیشتری را به همراه دارد و چون این ممنوعیت در سطح بین‌المللی نمود زیادی داشت برای دولت سخت‌تر بود تا همچنان به این ممنوعیت ادامه دهد.
مشکل حقوق زنان در عربستان سعودی این است که همیشه سیستم سیاسی از حقوق زنان بیشتر به عنوان ابزار چانه‌زنی استفاده کرده است تا ابزاری برای توانمندسازی زنان.

فکر می‌کنید این اراده سیاسی که باعث می‌شود ملک سلمان حکم لغو ممنوعیت را صادر می‌کند، از چه چیزی ناشی می‌شود؟ آیا لغو ممنوعیت در راستای گسترش «چشم انداز ۲۰۳۰» پسرش برای بهبود وجهه بین‌المللی عربستان سعودی و وضعیت اقتصادی کشور است؟
رهبر جدید شدیدا مشتاق است که تاثیر زیادی روی مردم بگذارد. آنها در ایجاد شبکه‌هایی با نهادهای اقتصادی پیشرو در سراسر جهان و سازمان ملل بسیار فعال هستند و تلاش می‌کنند تا برنامه‌هایی اجرا کنند که عربستان سعودی را به عنوان یک سرمایه‌گذار جهانی ارتقا دهد. آنها می‌دانند داشتن وجهه و اعتبار در عرصه جهانی چه تاثیرات اقتصادی و سیاسی دارد.
ببینید در دوران دیدار ترامپ از عربستان چه اتفاقی افتاد: عربستان سعودی به عنوان رهبر جهان اسلام ارتقا یافت. رهبری سیاسی می خواهد خودش را نه فقط به عنوان رهبر عربستان سعودی، بلکه رهبر کل منطقه و بهترین شریک و متحد موجود در این منطقه برای امریکا ترسیم کند. حمایت امریکا از عربستان سعودی، بخصوص در دولت جدید، نشان داد که تاثیر شگرفی در شکل‌دهی سیاست خارجی تهاجمی‌ای دارد که عربستان سعودی آن را شروع کرده است.

فکر می‌کنید ولیعهد با این حکم دوران سختی را با رهبران دینی و مفتی‌های تندرو در پیش خواهد داشت؟
خیر، چون بیشتر رهبران دینی که واقعا بر افکار عمومی تاثیر دارند توسط خانواده سلطنتی استخدام شده‌اند. آنها دست‌چین شده‌اند پس در برابر دستورات سلطنتی مقاومت نمی‌کنند. شغلشان این است که بیشتر دیدگاه‌های حکومت را ترویج دهند تا ایده‌آل‌های خودشان را. در طول کمپین تلاش کردم تا با یکی از اعضای شورای علمای ارشد ارتباط برقرار کنم تا با دادن حکمی از ما فعالان زنان حمایت کنند. او گفت که «اگر برای جلب حمایت ما آمده‌اید هیچ کمکی به شما نمی‌کند. ما تا وقتی که ملک دستور ندهد، چیزی صادر نمی‌کنیم.» او دقیقا همین را گفت. پس می‌بینید که چطور یک نهاد مذهبی جلودار حمایت از یک نهاد سیاسی می‌شود.

این روزها در گوشه کنار دنیا، مسئله حقوق برابر برای زنان جایگاه قدرتمندی در ارائه تصویر فرهنگی آن کشور دارد. فکر می‌کنید پادشاهی عربستان هم انگیزه بیشتری دارد تا به مسائلی بپردازد که نمود بیشتری دارند و تغییرشان خیلی به چشم می‌آید- مثل رانندگی زنان که قابلیت تصویری بالایی دارد و می توانید در تلویزیون ببنید- ولی در عوض فشار کمتری برای تغییر قوانین انتزاعی‌تر وجود دارد، مثلا برای تغییر این قانون که زنان به قیم مرد احتیاج دارند؟

بله، شما می‌توانید ببینید که چطور پادشاهی برای اصلاح حقوق زنان تلاش کرده، آن هم در مورد مسائلی که بیشتر در مورد بازنمایی زنان است و نه لزوما تغییر در ساختار اساسی پدرسالاری‌ای که توسط حکومت حمایت می شود. فکر می‌کنم این چیزی است که دولت سعودی آن را به خوبی پذیرفته است: در راستای متحد شدن با قدرت‌های جهانی احتیاج دارند که برخی مسائل خاص و مشخص را عادی‌سازی کنند، ولی نه آنقدر زیاد، نه تاحدی که بخواهد ساختاری را که قدرتشان وامدار آن است تغییر دهد.

منبع: آتلانتیک
پی‌نوشت: «چشم‌انداز ۲۰۳۰ »طرح داخلی کشور عربستان برای توسعه همه‌جانبه این کشور تا سال ۲۰۳۰ است و ربطی به سند ۲۰۳۰ یونسکو ندارد.