رضایت شغلی در بین زنان امارات متحده عربی

نویسنده : موسی شلال

مترجم : محبوبه حسين زاده

۴ اردیبهشت ۱۳۹۱

هدف این مطالعه، بررسی عواملی است که در رضایت شغلی زنان شاغل اماراتی در امارات متحده عربی نقش دارند. اطلاعات و ارقام این تحقیق از ۱۲۷۲ زن شاغل در بخش خصوصی و بخش‌های عمومی هفت شیخ نشین امارات متحده عربی (ابوظبی، دوبی، شارجه، راس الخیمه، فیجیره،‌ام القوین و عجمان) جمع آوری شده است. تقریبا ۵۰درصد این زنان متاهل، ۴۵درصد مجرد، ۴درصد طلاق گرفته و یک درصد هم بیوه هستند. آمار‌ها نشان می‌دهد که سه عامل مهم- سن، تحصیلات و درآمد- رضایت شغلی را افزایش می‌دهند. در درجه اول رابطه مثبت مهمی بین رضایت شغلی و سن وجود دارد. دوم اینکه زنان شاغل دارای تحصیلات بالا‌تر از مقاطع دبیرستان، رضایت شغلی بیشتری نسبت به زنان شاغل دارای تحصیلات پایین‌تر از مقاطع دبیرستان دارند. سوم اینکه زنانی که درآمد بالاتری دارند، رضایت شغلی بیشتری نسبت به زنان دارای درآمد پایین‌تر دارند.

مقدمه

امارات متحده عربی دارای یکی از سریع‌ترین رشدهای اقتصادی در خاورمیانه است. امارات متحده عربی در مقایسه با دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس، کشور آزادتری توصیف می‌شود و زنان در این کشور آزادی بیشتری دارند. طبق آمار اخیر فروم سالانه اقتصادی شکاف جنسیتی در سال ۲۰۱۰، امارات متحده عربی از بین ۱۳۴کشور در ردیف ۱۰۳ قرار گرفته است و بهترین رتبه را در کشورهای منطقه بدست آورده است. کویت در ردیف ۱۰۵، بحرین در ردیف ۱۱۰، قطر در ردیف ۱۱۷، عمان در ردیف ۱۲۲، عربستان سعودی در ردیف ۱۲۹ و یمن در ردیف آخر یعنی ۱۳۴ قرار گرفته‌اند.

«شرکت بوز» (یک موسسه پیشروی جهانی در امر مشاوره مدیریتی) در سال ۲۰۱۰ گزارش داد که امارات متحده عربی دارای بالا‌ترین نرخ مشارکت زنان (۵۹درصد) در بین کشورهای همسایه است؛ این رقم در قطر به ۳۶/۴، بحرین ۳۴/۳درصد، عربستان سعودی ۱۴/۴درصد می‌رسد. گزارش سرشماری امارات متحده عربی در سال ۲۰۰۵ حاکی از آن است که زنان ۴۹/۳درصد جمعیت کشوری را شامل می‌شوند و مشارکت آنها در جامعه تجاری کشور با رشدی مداوم از ۵/۲درصد در سال ۲۰۰۲ به ۷/۳ درصد در سال ۲۰۰۳، ۹/۱درصد در سال ۲۰۰۴، ۱۳/۵ درصد در سال ۲۰۰۵، و ۱۴/۷ درصد در سال ۲۰۰۶رسیده است. این تغییر تدریجی تا اندازه‌ای به دلیل افزایش دستاوردهای تحصیلی زنان و رشد نگرش‌های مثبت جامعه به اشتغال زنان درخارج از خانه است. بیشتر از ۹۰درصد پاسخ دهندگان به این مساله اعتقاد راسخ دارند و یا تا حدود خیلی زیادی موافق این هستند که نگرش جامعه نسبت به زنان شاغل مثبت است. با اینکه نرخ مشارکت زنان در اقتصاد امارات متحده عربی، حدود ۳/۴ بیلیون دلار آمریکایی است اما میانگین تعداد زنان در مقایسه با کل نیروی کار این کشور، کم است. این امر به چند عامل بستگی دارد: محدودیت‌های کمپانی‌ها در تعداد استخدام زنان؛ بسیاری از زنان بوسیله نگرش‌های فرهنگی محافظه کار هدایت و رهبری می‌شوند؛ محدودیت در جابجایی جغرافیایی زنان؛ محدودیت‌های شغلی و انتخاب مشاغل که منجر می‌شود که زنان ازدواج و درخانه ماندن برای بزرگ کردن فرزندان را انتخاب کنند. در مجموع با توجه به فرهنگ امارات متحده عربی، مشاغل خاصی مثل کار در صنعت هتلداری و پرستاری برای زنان نامناسب و یا نامطلوب درنظر گرفته می‌شود. کاملا برخلاف آمارهای جهانی صنعت خدمات و مراقبت‌های پرستاری، فقط ۳درصد از کل پرستاران شاغل در خدمات سلامتی امارات متحده عربی زن هستند. (نلسون، ۲۰۰۴؛ ال حداد، ۲۰۰۶).

ال حداد (۲۰۰۶) دلیل نرخ پایین اشتغال زنان در صنعت پرستاری امارات متحده عربی را «بی‌ثباتی و تغییر در برنامه‌های پایه‌ای پرستاری کشور؛ کمبود منابع تحصیلی عربی؛ سبک زندگی مرفه اتباع امارات متحده عربی و همین طور هنجارهای فرهنگی سخت گیرانه؛ و ارزش‌های مذهبی‌ای که مردم این کشور طبق آن زندگی می‌کنند»، می‌داند. منطقی است که عوامل فرهنگی در سطح وسیعی مسئول کاهش سرعت اشتغال به کار زنان اماراتی در امارات متحده عربی است چون معمولا زمان بیشتری می‌برد تا ارزش‌های اجتماعی تغییر کند و به پای سرعت پیشرفت‌های اقتصادی برسد.

علاقه فزاینده‌ای به تحقیق در مورد تقریبا همه مسائل مرتبط با اشتغال زنان در مناطق عربی و به خصوص به پدیده اشتغال زنان امارات متحده عربی در خارج از خانه وجود دارد. این امر می‌تواند به این دلیل باشد که جامعه امارات متحده عربی در وضعیت گذار قرار دارد و این کشور در سی سال گذشته در همه جنبه‌های زندگی تغییرات عمده اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را تجربه کرده است و البته در سالهای بعد هم تجربه خواهد کرد. ثروتی که درآمدهای عظیم نفتی ایجاد کرده است، مردم امارات متحده عربی را قادر می‌سازد تا به صورت بنیادی سبک زندگی قدیمی سنتی صحرایی را به یک زندگی شهری شده تغییر دهند.

دولت هم همچنان حمایت‌های خود از زنان را در تنوع زمینه‌های مختلف کاری و ارائه فرصت‌های تحصیلی بیشتر به آنان گسترش داده است. شیخ زاید بن سلطان ال نهیان- رئیس جمهور متوفی امارات- متعهد به آرمان برابری بود با ذکر اینکه «هیچ چیزی بیشتر از دیدن اینکه زنان به جایگاه ممتاز خود در جامعه رسیده‌اند، خوشحالم نمی‌کند... هیچ چیزی نباید مانع پیشرفت زن شود... همانند مردان، زنان هم شایسته حق تصدی مشاغل عالی مطابق شایستگی‌ها و مهارت‌هایشان هستند». در حال حاضر ۲۲/۵درصد از اعضای شورای ملی، زن هستند و حدود ۶۶درصد مشاغل دولتی در تصدی زنان است که۳۰ درصد این مشاغل، شامل پست های تصمیم سازی می شود.

این امید وجود داشت که این تمایلات و گرایش‌ها، زنان شاغل اماراتی را قادر می‌سازد تا به صورت تصاعدی از قانون و مقررات انعطاف پذیرتری برخوردار شوند که آانها را از تبعیض رها‌تر می‌کند و آزادی بیشتری در محیط‌های کاری به آنان می‌دهد. بنیاد «توتین» که در امارات متحده عربی تاسیس شده است، می‌تواند یکی از مهم‌ترین ابزار باشد که به ایجاد تغییرات مورد نیاز برای ترفیع نقش زنان در محیط کاری کمک کند. توتین، ابتکار مخصوص برای توانمندسازی مردان و زنان جوانان اماراتی است تا سهم ارزشمندی به آنها در رشد اقتصادی کشورشان بدهد.

برغم همه تلاشهای دلگرم کننده از سوی دولت و به طور کلی جامعه، افزایش مشارکت زنان در بخش‌های خصوصی همچنان چالش‌های ملی ایجاد می‌کند. این طور استدلال می‌شود که چندین دلیل برای توضیح این پدیده وجود دارد. اول اینکه تعداد مردان بین سن ۱۵ تا ۶۵ سال (۲/۱۲ میلیون نفر در سال ۲۰۰۵) از تعداد زنان (۸۳۸۹۴۱) بیشتر است. دلیلش هم این واقعیت است که تعداد قابل ملاحظه‌ای از خارجی‌های شاغل در امارات متحده عربی، مرد هستند. دوم اینکه برخی کمپانی‌ها به چند دلیل و بخصوص برای منفعت بیشتر خودشان در استخدام زنان محدودیت قائل می‌شوند. چون زنان بومی توقع دارند که حقوق بیشتر، ساعتهای کاری کمتر و مزایای بیشتری نسبت به کارکنانی داشته باشند که از دیگر کشور‌ها آمده‌اند. سوم اینکه تعداد زیادی از زنان امارات متحده عربی بعد از ازدواج کارشان را‌‌ رها می‌کنند و بچه دار می‌شوند. کمبود و کیفیت خدمات مراکز نگهداری از کودکان و یا دلواپسی‌های مادرانه باعث طرح این ادعا شده که برای بچه‌ها بهتر است که مادرانشان، شغل خود را‌‌ رها کنند.

تغییرات چشمگیر اجتماعی، جامعه پیچیده‌تر و دینامیک تری در امارات متحده عربی ایجاد کرده که نقش‌های جنسیتی آن باعث جذب تحقیقات منطقه‌ای شده است. در این تحقیقات با استناد به مشاهده و تجربه، سوال‌های جهت دار به سرعت تائید می‌شوند و سوال پرسیدن درباره گوناگونی وسیع مشاغلی که زنان عهده دار آن هستند، شروع می‌شود. اما تحقیق پیش رو بر مسائل امروزی تاکید دارد و انعکاس دهنده بلندپروازی‌های زنان اماراتی مدرن است که دلگرم شده‌اند می‌توانند مشاغلی در دولت، مهندسی، علوم، خدمات سلامتی، رسانه، کامپیو‌تر، تکنولوژی، حقوق، تجارت و صنعت نفت پیدا کنند. مطالعات عمیق رضایت شغلی موضوعی است که شامل همه مشاغلی می‌شود که زنان امروزی عهده دار آن هستند.

رضایت شغلی

برای انجام این مطالعه، یک هزار و پانصد پرسشنامه بین زنان شاغل اماراتی توزیع شد که حدود ۸۵ درصد یعنی ۱۲۷۲ مورد تکمیل و جمع آوری شد. این مطالعه با کمک گروهی از دانشجویان زن ومرد آموزش دیده دانشگاه امارات متحده عربی انجام شد. اکثریت پاسخ دهندگان به این تحقیق، زنان شاغل اهل ابوظبی بودند (۶۴درصد)، ۱۰ در صد آنان ساکن شارجه و راس الخیمه، ۷درصد فجیره، ۵درصد دوبی و ۳ درصد عجمان و کمتر از یک درصد ساکن‌ام القوین بودند. توزیع نابرابر این درصد‌ها به دلیل تعداد دانشجویانی است که از هر شیخ نشین در تیم تحقیقانی حضور داشتند. سن شرکت کنندگان در این تحقیق بین ۱۸ تا ۵۵سال بود. حدود ۴۹درصد شرکت کنندگان متاهل و ۴۵درصد مجرد بودند. ۵۹درصد آن‌ها تحصیلات دانشگاهی لیسانس و بالا‌تر داشتند، ۱۵درصد در مقاطع کاردانی درس خوانده بودند و ۱۳ درصد هم تحصیلات دبیرستانی داشتند.

در این مطالعه از تکنیک استاندارد آماری تحلیل رگرسیون برای تعیین عواملی که سطح رضایت شغلی را پیش بینی می‌کنند، استفاده شده است. شش مورد برای تعیین سطح رضایت شغلی تعیین شده است. مقیاس سنجش هم پاسخهای افراد مورد مطالعه به رضایت از شغل، سطح عمومی رضایت وی از شغل، مناسب بودن شغل با توجه جنسیت و شایستگی‌های وی، و مناسب بودن محیط کاری و ساعتهای کاری است. مصاحبه شوندگان برای پاسخ به هر مورد از گزینه‌های «شدیدا موافق» تا «شدیدا مخالف» استفاده کردند.

همچنین مجموعه‌ای از متغیرهای مستقل در این تحلیل مورد استفاده قرار گرفته است؛ سن، سطح تحصیلات، سطح درآمد، نوع شغل، وضعیت تاهل و محافظه کاری. محافظه کاری در اینجا ابزاری برای انعکاس هنجارهای اجتماعی بومی و گرایش بعضی از زنان اماراتی به کار در محیط‌های شغلی زنانه است. محافظه کاری در این تحقیق از میانگین این دو مورد یعنی؛ ترجیح زنان اماراتی به خدمات دهی انحصاری به مشتریان زن و کارکردن در محیط‌های زنانه بدست می‌آید.

کیت بندر و همکارانش در مورد عوامل تعیین کننده رضایت شغلی تحقیق کرده‌اند. مطالعه آنها در سال ۲۰۰۵ تائید کرد که زنان از شغل خود راضی‌تر از مردان هستند و در محیط‌های کاری که اکثریت با زنان است، رضایت شغلی هم بالا‌تر است چون زنان در این محیط از انعطاف پذیری شغلی بیشتری برخوردار می‌شوند. در امارات متحده عربی این طور پیش بینی می‌شد که با توجه به هنجارهای اجتماعی بومی، شاغل بودن در محیط‌هایی که مردان در اکثریت هستند، چیز مدرنی نیست که زنان آرزوی آن را داشته باشند، برغم این حقیقت، زن‌ها در این کشور فعالیت خود در مشاغل غیرسنتی را شروع کرده‌اند که از آنان می‌خواهد در کنار مردان کار کنند. البته گفته می‌شود که هنوز خیلی زود است تا همه زنان در این مشاغل احساس راحتی کنند، چون بسیاری از زنان امارات متحده عربی پس از اتمام تحصیلاتشان در خانه می‌مانند چون نمی‌خواهند با مردان در یک محیط کاری باشند و یا خانواده‌هایشان به آنها اجازه این کار را نمی‌دهند و یا اینکه نتوانسته‌اند یک شغل مطمئن دولتی پیدا کنند.

عوامل اصلی موثر بر رضایت شغلی

نتایج این مطالعه نشان می‌دهد یک رابطه مثبت مهم بین رضایت شغلی زنان شاغل اماراتی و سن آنان وجود دارد؛ یعنی به ازای هر یک سال افزایش سن، میزان رضایت شغلی زنان یک درصد افزایش می‌یابد. این یافته نتایج مطالعات تجربی قبلی را اثبات می‌کند که این ارتباط مشابه را بین رضایت شغلی و سن پیدا کرده بودند (ویور ۱۹۸۰، لی و ویلبور ۱۹۸۵، پالانیولو و موتوسامی ۲۰۰۹، ون و لایتلی ۲۰۰۶، بنسانگ و ون سوئست ۲۰۱۰). از سوی دیگر بقیه محققان به این الگو شک دارند و معتقدند سن بر رضایت شغلی هیچ تاثیری ندارد و یا تاثیر ناچیزی دارد (بیردی ۱۹۹۵، کسوان و موئنجون ۲۰۱۰). نشانه‌هایی هم وجود دارد که کارکنان جوان‌تر در مجموع از شغل خود ناراضی‌تر هستند در حالی که کارکنان مسن‌تر، رضایت شغلی بیشتری دارند.

وب‌سایت Bayt.com و همچنین شرکت تحقیقاتی You GovSiraj گزارش داده است که رضایت شغلی در امارات متحده عربی «تا حدود بسیار زیادی پایین» است. مطالعه انجام شده به یافته‌های یک نمونه گیری بزرگ استناد می‌کند که ۹۷۶۰ نفر در محدوده سنی ۲۰ تا ۶۲ سال از کشورهای حوزه خلیج فارس در آن شرکت داشتند. در این مطالعه مشخص شد که حدود ۷۳درصد کلیه شاغلان در امارات متحده عربی از شغل خود ناراضی هستند در حالی که ۲۷درصد بقیه رضایت شغلی بالایی دارند. در مجموع ملیت‌های شرکت کننده در این مطالعه، فقط ۲۶درصد از شهروندان کشورهای حوزه خلیج فارس اعلام کرده‌اند که رضایت شغلی بالایی دارند (مسدا، ۲۰۰۸).

البته دلایلی هم وجود دارد که چرا جوانان اماراتی از مشاغل خود راضی نیستند:

۱. بعضی از جوانهای اماراتی با توجه به درآمدهای بالای خانوادگی، احتیاجی به کارکردن ندارند و اغلب‌‌ همان پیشنهاد شغلی اول را به صورت موقت می‌پذیرند و سپس منتظر موقعیت شغلی مناسب می‌مانند.

۲. در حقیقت تعداد زیادی از جوانان اماراتی، فاقد مهارت‌های لازم برای ورود به بازار هستند.

۳. ارائه خدمات سلامتی رایگان، خدمات رفاه همگانی سوبسید دار، وام‌های بدون بهره برای خانه و.. از سوی سازمان رفاه دولتی به شهروندان انگیزه جوانان برای کارکردن را ضعیف کرده است.

۴. کمبود مراکز نگهداری کودکان در محیط‌های کاری یک عامل عمده نارضایتی شغلی است.

۵. بعضی معتقدند که که شغل‌های موجود برای جوانان اماراتی نامناسب هستند چون حقوقشان بسیار پایین است، ساعتهای کاری نامناسب هستند و یا شرایط کاری سخت و طاقت فرسا است.

۶. امنیت شغلی در بخش خصوصی پایین است، خدمات بازنشستگی مناسبی ارائه نمی‌دهند، کارکنان در این بخش‌ها نمی‌توانند برای ادامه تحصیل از مرخصی‌های شغلی استفاده کنند و بخش خصوصی فقط پیشرفت‌های شغلی احتمالی محدود به کارکنانش ارائه می‌دهد.

۷. بعضی از جوانان اماراتی معتقدند که نسبت به شغل‌های پیشنهاد شده احساس بیهوده و ناخوشایندی دارند و این مشاغل به آنها احساس مشارکت در کار گروهی را نمی‌دهد.

۸. بعضی معتقدند که بخش خصوصی نسبت به منطقه بومی آنها- یعنی جایی که آنها در آن بزرگ شده و زندگی می‌کنند- بی‌طرف نیست.

بدریا الجنیبی (۲۰۱۰) در مطالعه‌اش در مورد دو شهرداری امارات متحده عربی دریافت که دلایل اصلی نارضایتی شغلی؛ حجم کار، بی‌نظمی و مسئولیت‌های سنگین شغلی است. یافته‌های وی تائید می‌کند که جوانان اماراتی از شغل خود راضی نیستند چون از این هراس دارند که شغلشان را به هر دلیلی از دست بدهند و یا شغلشان متناسب با شایستگی‌های تحصیلی آنهاا نیست و یا اینکه درآمد شغلیشان پایین است.

از سوی دیگر؛ زنان شاغلی که سطح تحصیلاتشان بالا‌تر از دوره دبیرستان است از شغل خود رضایت بیشتری دارند تا زنانی که تحصیلاتشان پایین‌تر از سطح دبیرستان است. حدود ۶۰درصد از پاسخ دهندگان این مطالعه، تحصیلات دانشگاهی خود را تمام کرده بودند و حدود ۲۵درصد آنها هم مدرک کاردانی داشتند. طبق نتایج مطالعات صورت گرفته قبلی، به نظر می‌رسد افراد دارای تحصیلات عالی از شغل خود راضی‌تر هستند تا افرادی که تحصیلات پایین تری دارند. دلیل این امر می‌تواند این باشد که افراد دارای تحصیلات عالی تمایل دارند مشاغل بهتر با حقوق و پرستیژ بالا‌تر داشته باشند و در نتیجه احساس می‌کنند که ارزش و احترام بیشتری دارند. در همین حال معمولا از افراد دارای تحصیلات پایین‌تر توقع می‌رود که مشاغل غیرچالشی و فاقد هیجان داشته باشند و مسلما این ویژگی‌ها، رابطه مثبتی با رضایت شغلی ندارند (ویور۱۹۸۰، مارتین و شهان ۱۹۸۹، کستلیوس ۲۰۰۱، جینی ۲۰۰۱، بندر و هیوود ۲۰۰۶).

این یافته که تحصیلات ارتباط مثبتی با رضایت شغلی دارد با نتایج بعضی از مطالعات منطقه‌ای در عربستان سعودی، کویت و دیگر کشور‌ها مطابقت دارد. شغل برای زنان دارای تحصیلات دانشگاهی که در مطالعه پیش رو شرکت کرده‌اند، همراه با رضایت فکری، شکوفایی شخصی، رهایی از فضای کسالت آور خانه و استفاده بهینه از زمان است. بدون شک، مطالعات یکسان تاکید می‌کنند که به احتمال زیاد، افراد دارای تحصیلات عالی به شغلی دسترسی پیدا می‌کنند که رضایت بیشتری برایشان فراهم می‌کند (العجمی ۲۰۰۱، متله ۲۰۰۱، سعد ۱۹۹۳، العتیبی ۱۹۹۱، گلن و ویور ۱۹۸۲). همچنین گزارش شده است که رضایت شغلی با توجه به سطح پرستیژ و اعتبار اجتماعی یک شغل افزایش می‌یابد. محققان قبلی (اسمیت ۲۰۰۷، ویدیاسگر ۲۰۰۴) دریافته‌اند مشاغل مهم مثل تدریس و مشاغل دارای خلاقیت مثل مشاغل مدیریتی ،بیشترین رضایت شغلی را برای افراد به همراه دارد.

همچنین گزارش شده است که در ایالات متحده میزان میزان درآمد یک فرد در طول دوره عمرش شدیدا به سطح تحصیلات وی بستگی دارد: میانگین درآمد زنانی که تا مقطع دیپلم درس خوانده‌اند ۱/۲ میلیون دلار در طول دوره زندگیش است که این رقم در زنان دارای مدرک لیسانس به ۲/۱ میلیون دلار، در زنان دارای مدرک کار‌شناسی ارشد به ۲/۵ میلیون دلار، زنان دارای مدرک دکترا به ۳/۴ میلیون دلار و در مدارک تخصصی حرفه‌ای به ۴/۴ میلیون دلار (لانگلی ۲۰۱۰، زادکویچ ۲۰۱۰) می‌رسد.

دولت امارات متحده عربی در ابتدای شکل گیری و برای کمک به شهروندان، آنان را بدون توجه کافی به تجربیات و شایستگی‌هایشان در مشاغل خدماتی شهری استخدام کرده بود. این کشور چند سال قبل اصلاحاتی را برای تغییر شکل خدمات شهری شروع کرد و ارزیابی مجدد کلیه مشاغل کارمندان دولتی شهری را هدف قرار داد تا فرد مناسب برای شغلی متناسب استخدام شود. این روند اصلاحات باعث شد که تعداد زیادی از کارکنان دارای مدرک دیپلم برای کسب مدارک تحصیلی عالی و تغییر موقعیت اجتماعی اقتصادیشان در کلاسهای دانشگاه شرکت کنند. این افراد جوان اعتقاد داشتند که تحصیلات عالی، تاثیر مثبتی در زندگی حرفه‌ای، اجتماعی، روانی و فیزیکی آنها دارد (زادکویچ ۲۰۱۰).

پس می‌توان با اطمینان گفت که معمولا برای شغل‌هایی که تاثیرگذاری بیشتری دارند- مثل شغل‌های مدیریتی و پزشکی- پاداش اقتصادی بیشتری هم داده می‌شود. در مورد دیگر مشاغل هم این طور انتظار می‌رود که کارکنان دارای تحصیلات عالی از شغلشان راضی باشند، چون مدرک تحصیلی بالاتری بدست می‌آورند که به شغل معتبر با پرستیژ و حقوق نسبتا بالا منجر می‌شود و در نتیجه این افراد می‌توانند استانداردهای یک زندگی راحت را داشته باشند. ولیکن در حال حاضر تحقیقات دیگری نشان می‌دهد که بین استدلال‌های موجود در رابطه با رضایت شغلی و متغیری مثل تحصیلات، نوعی تناقض وجود دارد. تعداد زیادی از مطالعات تجربی (بندر ۲۰۰۶، ون و لایتلی ۲۰۰۶) این تناقض را نشان می‌دهند و «آدم العتیبی» (۱۹۹۲) هم کشف کرد که بین تحصیلات و رضایت شغلی در بین کارکنان کویتی، نسبت منفی و وارونه وجود دارد. «کی. بندر» و «جی. هیوود» (۲۰۰۶) هم با استفاده از اطلاعات مربوط به ۵هزار شاغل انگلیسی، کشف کردند که میزان رضایت شغلی در مورد افراد دارای تحصیلات عالی به شدت کاهش می‌یابد. تا آنجا که اطلاع دارم نوشته‌های مناسب مرتبط از پاسخ به این سوال ناتوان مانده‌اند که چرا تحصیلات هم دارای تاثیر منفی و هم تاثیر مثبت بر رضایت شغلی است.‌‌ همان طور که پیش از این استدلال شد، می‌توان درک کرد که چرا بین سطح تحصیلات و رضایت شغلی، رابطه مثبت وجود دارد اما اینکه چرا تحصیلات رابطه‌ای منفی با رضایت شغلی دارد همچنان به صورت یک معمای حل نشده باقی مانده است (فبرا‌ای ال، ۲۰۰۹).

البته جای تعجب ندارد که معمولا بین درآمد و افزایش رضایت شغلی، رابطه‌ای مثبت وجود دارد؛ رابطه‌ای که در بسیاری از مطالعات تجربی تائید می‌شود (ویور ۱۹۸۰، کلارک و اسوالد ۱۹۹۶). در این مطالعه هم مشخص شد؛ زنان اماراتی که درآمدشان در هرماه معادل ده هزار درهم اماراتی (معادل ۲۷۴۰ دلار) و یا بیشتر است، رضایت شغلی بیشتری نسبت به زنانی دارند که در هرماه کمتر از سه هزار درهم اماراتی (۸۲۲ دلار) درآمد دارند. این یافته هم در مطالعات قدیمی‌تر و هم در مطالعات اخیر منطقه‌ای تائید می‌شود (ویور ۱۹۸۰، عبدل خالیک ۱۹۸۱، ون و لایتلی ۲۰۰۶). چون امروزه شغل، نقش اساسی در زندگی افراد ایفا می‌کند، پس رضایت شغلی هم عنصر مهمی در سطح رفاه افراد است. مطالعات تجربی که این اواخر صورت گرفته، اهمیت درآمد را به عنوان عاملی که تاثیر مثبتی در خوشبختی دارد، تائید می‌کند. درآمد همچنین عاملی تعیین کننده در حس درونی افراد نسبت به رفاه شخصی است و به تعریف هرشخص از خودش کمک می‌کند و از این طریق بر سلامت جسمی و روانی آنهاا تاثیر می‌گذارد و زندگیشان را راحت می‌کند (اسمیت ۲۰۰۷، پالانیولو و موتوسامی ۲۰۰۹). پس آشکار است که رضایت شغلی با سطح پرستیژ و موقعیت اجتماعی افراد در یک شغل افزایش می‌یابد. محققان قبلی (اسمیت ۲۰۰۷، ویدیاسگر ۲۰۰۴) دریافته‌اند که افراد در مشاغل مهم- مثل معلمی- و شغل هایخلاقانه تر- مثل مشاغل مدیریتی- رضایت شغلی بیشتری دارند.

مشاهدات نشان می‌دهد زنان متاهل آسیب پذیری بسیار بالایی در برابر سختی کار دارند؛ در نتیجه وضعیت تاهل به عنوان یک متغیر دارای تاثیر منفی بر رضایت شغلی در نظر گرفته می‌شود. در این مطالعه هم مشخص شد که زنان متاهل از شغل خود به میزان قابل توجهی ناراضی هستند.

نارضایتی شغلی زنان امارات متحده عربی می‌تواند چند دلیل داشته باشد: اول: کاملا مشخص است زنان در جامعه امارات متحده عربی همچنان یک نقش تعیین شده دارند و از آنهاا انتظار می‌رود که امور خانه را برعهده بگیرند، بچه به دنیا بیاورند و به نیازهای خانواده رسیدگی کنند. دوم: محیط‌های کاری، خدمات کافی برای نگهداری از کودکان به مادران شاغل ارائه نمی‌دهند. بیشتر از ۷۰درصد پاسخ دهندگان در این مطالعه گفته‌اند که در محیط کاری خود با کمبود مهدکودک و خدمات نگهداری از کودک مواجه هستند. سوم: طبق فرهنگ عمومی این منطقه، مراقبت‌های مادران از کودکان بسیار سودمند‌تر از مهدکودک‌های محیط کاری است. چهارم: برای جلوگیری از بروز کشمکش بین شغل و خانواده، زنان خاورمیانه‌ای نقشی تعیین شده دارند؛ یعنی باید مطیع مردان باشند و به آنهاا احترام بگذارند، امور روزانه خانه را انجام دهند و بچه به دنیا بیاورند (ال طراح علی ۲۰۱۰). هی‌تر شارپ (۲۰۰۵) با تعدادی از زنان جوانان امارات متحده عربی درباره آینده‌شان مصاحبه کرده است. سلامه که فارغ التحصیل رشته آی تی است، گفته است که خواسته شوهر آینده‌اش مبنی بر ماندن در خانه را می‌پذیرد: «این مذهب ماست- هرچه که او بگوید، باید انجام دهم». ۵۰ درصد زنان مطالعه حاضر متاهل هستند، ۸۱درصد آنهاا فرزند دارند و ۳۳ درصد آنها سه بچه و یا بیشتر دارند. کاملا آشکار است شوهران عرب از لحاظ فرهنگی در کارهای خانه مشارکت نمی‌کنند. این طور توقع می‌رود که یک زن بدون توجه به نقشش به عنوان یک مادر شاغل، تقریبا همه کارهای خانه را هم انجام دهد. چنین وضعیتی به بسیاری از زنان فشار مضاعفی تحمیل می‌کند و ایفای هر دو نقش بدون ایجاد کشمکش و برخورد، کار دشوای است. کشمکش بین شغل و خانواده می‌تواند باعث افزایش غیبت از کار، کاهش کارایی، تغییر شغل و کاهش سلامتی زنان شود. پنجم: درآمد‌های عظیم نفتی، نیاز به کار زنان را بعد از ازدواج کاهش می‌دهد. در کشورهای خاورمیانه مردان به صورت سنتی وظیفه تامین هزینه‌های خانواده را برعهده دارند. پس از کشف نفت و صادرات آن، درآمد خانواده‌ها افزایش عمده‌ای یافته است و درآمد یک فرد شاغل می‌تواند هزینه‌های یک خانواده را تامین کند. مطابق مرکز آمار ابوظبی، میانگین میانگین درآمد سالانه یک خانوار ساکن امارات متحده عربی در سال ۲۰۰۷ حدود ۱۲۵هزار دلار، خانوار اهل ابوظبی ۶۰هزار دلار و میانگین سالانه درآمد یک خانوار خارجی ساکن امارات به حدود ۴۷هزار دلار می‌رسد. این فضایی است که از زنان توقع دارند که در خانه بمانند و نقش‌های سنتی خود را انجام دهند. ششم: زنان متاهل به دلیل نقش‌های چندگانه‌ای که در داخل و خارج از خانه ایفا می‌کنند، دچار فشار کاری زیادی می‌شوند (ال طراح ۲۰۱۰، کرویس و عفیفی ۲۰۰۷، کیم ۲۰۰۵، ال سایق ۲۰۰۱). حدود ۷۵درصد از پاسخ دهندگان در این مطالعه گفته‌اند که شغلشان به چند دلیل از جمله کارکردن در محیط‌های تحت سلطه مردان، آنها را عصبی و خسته می‌کند. در مجموع مردان عرب در امور مربوط به خانه و خانواده دخالت کمتری دارند و معمولا همه امور مربوط به خانه را به دوش همسرشان می‌اندازند. در مناطق عربی، خانواده همیشه نقطه مرکزی همه اعضای خانواده است چون سیستم اصلی تامین امنیت اجتماعی برای همه اعضای خانواده- بیمار، معلول، از کارافتاده، بیوه، طلاق گرفته، یتیم- است. خانواده از کودکان حمایت اقتصادی می‌کند.

وئدا (۲۰۰۸) دریافت که زنان متاهل کره‌ای در پیدا کردن شغل‌های تمام وقت که مسلما درآمد بیشتری هم دارد (و رضایت شغلی بیشتر) دچار مشکل می‌شوند و احساس فشار می‌کنند تا همچنان در خانه بمانند. به همین صورت، محافظه کاری هم تاثیر عمده و منفی بر رضایت شغلی دارد.‌‌ همان طور که در بالا توضیح داده شد: محافظه کاری یک ابزار جایگزین برای انعکاس هنجارهای محلی اجتماعی و تمایل زنان اماراتی به کارکردن در فضاهای زنانه منزوی است. همچنین آشکار است که زنانی که ترجیج می‌دهند تا فقط در محیط‌های زنانه کار کنند و یا فقط ارائه خدمات به مشتری‌های زن ارباب بدهند از کارشان ناراضی هستند. هیچ نوشته‌ای در منطقه پیدا نشد که زمان این محافظه کاری را تعیین کرده باشد، ولی نوشته‌هایی از فرهنگ‌های غیراسلامی مثل ایالات متحده تائید می‌کنند که: «زنان در محیط‌های کاری تحت سلطه زنان رضایت شغلی بیشتری دارند چون از انعطاف پذیری شغلی برخوردار می‌شوند، پس محیط‌های کاری را تحت سلطه خود در می‌آورند تا انعطاف شغلی داشته باشند». این شاید به این دلیل باشد که در اماارت متحده عربی زنان شدیدا تحت تاثیر فرهنگ اسلامی متداول بومی هستند که درخواست جداسازی جنسیتی در محیط‌های کاری را دارد. ولیکن حدود ۷۶درصد از پاسخ دهندگان در این مطالعه اهمیتی نمی‌دهند که همکاران مرد داشته باشند هرچند حدود ۴۶ درصد آنها با همکاران مرد احساس راحتی نمی‌کنند. معمولا در امارات متحده عربی شایسته نیست که زنان با مردان صحبت کنند، فرقی هم نمی‌کند که متاهل باشند و یا در جمع عمومی با هم حرف بزنند. اما پذیرش اینکه زنان بتوانند با همکاران مرد خود در تماس باشند در حال افزایش است. مطالعه‌ای که از سوی شورای بین المللی امنیت و توسعه انجام شده، نشان می‌دهد که هرچند عوامل فرهنگی مهم هستند ولی این عوامل اولویتی برای زنان جوان اماراتی ندارند. در مجموع شواهد نشان می‌دهد محیط چندفرهنگی، مانع زنان جوان اماراتی برای جستجوی شغل نمی‌شود. این انعطاف پذیری و علاقه زنان جوان به پیشرفت شخصی، توجه کارفرما‌ها را بیشتر به آنها جلب می‌کند.

انگیزه کار و رضایت شغلی

در این مطالعه، انگیزه زنان اماراتی برای کارکردن در شش گروه مختلف دسته بندی شده است: نیاز اقتصادی، تمایل به مشارکت در توسعه جامعه، عشق به کارکردن، کسب استقلال شخصی، گذراندن وقت. انگیزه های دیگر از جمله بهانه ای برای خروج روزانه از خانه و یا وانمود به زن مدرن بودن در دسته ششم قرار می گیرند. پس به این ترتیب تفاوت های عمده ای بین انگیزه کار کردن زنان اماراتی وجود دارد. زنان اماراتی که کارشان را به دلیل علاقه به شغل انجام می دهند به نسبت زنانی که به دلایل نیاز اقتصادی و یا گذراندن وقت وارد بازار کار می شوند، رضایت شغلی بسیار بالاتری دارند. همین طور انگیزه کسب استقلال شخصی و مشارکت در پیشرفت جامعه به نسبت انگیزه گذراندن وقت، رضایت شغلی بیشتری ایجاد می کند(هدسن ۱۹۸۹).

نتایج این مطالعه با یافته‌های تیت (۱۹۹۵) و همچنین کارهای اخیر هرزبرگ (۱۹۵۶) مطابقت دارد؛ تیت در مطالعاتش کشف کرد که زنان می‌توانند فقط به خاطر عشق به کارشان، با هرگونه مشکل شغلی و تبعیض مواجه شوند. یکی از اصول هرزبرگ هم این بود که بیشتر افراد صادقانه می‌خواهند شغل خوب و احساس خوبی نسبت به خودشان داشته باشند. یافته‌های مطالعه پیش رو هم نشان می‌دهد زنان پاسخ دهنده عاشق کارشان هستند تا از این طریق در پیشرفت جامعه مشارکت داشته باشند. آنها همچنین مشتاق پیشرفت و رشد و رسمیت شناخته شدن هستند.

نتیجه گیری

در این مطالعه به بررسی عواملی پرداختیم که رضایت شغلی در زنان شاغل اماراتی را افزایش می‌دهد. مجموعه‌ای از متغیرهای مستقل در این تحلیل مورد استفاده قرار گرفته است؛ سن، سطح تحصیلات، سطح درآمد، نوع شغل، وضعیت تاهل و محافظه کاری. استفاده از تکنیک استاندارد آماری تحلیل رگرسیون برای تحلیل اطلاعات جمع آوری شده نشان می‌دهد: رابطه مهم مثبتی بین رضایت شغلی زنان اماراتی و سن وجود دارد؛ رضایت شغلی در زنانی که تحصیلات دیپلم و بالا‌تر دارند، بیشتر از زنانی است که تحصیل دوره دبیرستان را تمام نکرده‌اند؛ زنانی که درآمد بیشتری دارند از شغلشان راضی‌تر هستند تا زنانی که درآمد پایین تری دارند؛ مشاغلی مثل معلمی و مدیریت برای زنان رضایت شغلی بیشتری همراه دارد تا شغل‌های معمولی اداری. ولیکن برعکس مشخص شد که تاهل و محافظه کاری، تاثیر منفی مهمی در میزان رضایت شغلی دارد. و بالاخره اینکه زنانی که در محیط‌های زنانه کار می‌کنند و یا فقط به زنان خدمات می‌دهند، نسبتا از شغل خود ناراضی هستند.

با مشاهده این امر پیش پا افتاده و متداول که به نظر می‌رسد ارزشهای اجتماعی در امارات متحده عربی و کل منطقه، مثل هرجای دیگر دنیا، تمایل دارند تا از توسعه و پیشرفت اقتصادی عقب بمانند، تصمیم به انجام این مطالعه گرفتم. تنش بین ارزشهای اجتماعی و پیشرفت اقتصادی، واقعی است و به همین دلیل تهیه اطلاعات برای این مطالعه کار سختی بود. باید این مساله را هم در نظر گرفت که زنان در جامعه محافظه کار مسلمان همانند امارات متحده عربی، جمعیت مخفی در نظر گرفته می‌شوند و دسترسی به محیط‌های کاری برای انجام تحقیقات بی‌‌‌نهایت سخت می‌شود. امیدوارم که این نمونه برداری محدود اطلاعاتی که توسط زنان شاغل ارائه شده و تجزیه و تحلیل آن بوسیله استفاده از شش متغیر مستقل (سن، سطح تحصیلات، سطح درآمد، نوع شغل، وضعیت تاهل و محافظه کاری)، تفسیر قابل اعتمادی برای سنجش رضایت شغلی زنان امارات متحده عربی باشد. شدیدا توصیه می‌کنم تا تحقیقات و تهیه جزئیات مشروح‌تر درباره رضایت شغلی زنان امارات متحده عربی و انتخاب محل کار ادامه داشته باشد. چنین تحقیقاتی می‌تواند اطلاعات ما را درباره محیط‌های کاری، فعالیت‌ها، نقش و موقعیت زنان شاغل در امارات متحده عربی افزایش دهد. امیدوارم این تحقیق باعث جلب توجه به تعداد ناکافی مطالعات تجربی در مورد زنان اماراتی در مجموع و به طور خاص در مورد زنان شاغل شود.

برای بهبود موقعیت و جایگاه زنان شاغل اماراتی و محیط‌های کاری آنان توصیه می‌شود:

*زنان باید بتوانند چه در بخش دولتی و چه در بخش خصوصی بدون تبعیض جنسیتی و نابرابری‌های شغلی، مشاغلی با موقعیت و حقوق بالا پیدا کنند.

*محیط‌های کاری باید دارای مهدکودک و تسهیلات نگهداری و مراقبت از کودکان برای مادران شاغل را هم فراهم کنند

*زنان فقط وقتی می‌توانند دستمرد بیشتری داشته باشند که به تحصیلات و آموزش‌های عالی دسترسی داشته باشند.

*زنان باید به ابراز و اطلاعات تخصصی عالی دسترسی داشته باشند. این امر برای پویایی و پیشرفت قابلیت‌های آنها برای ایفای نقش در پست‌های تصمیم گیری و کسب درآمد خوب ضروری است.

*سدها و موانعی را که زنان در بازار کار با آن مواجه می‌شوند- چه قانونی و چه عرفی- باید حذف کرد و یا کاهش اساسی داد. باید به زنان اجازه مشارکت کامل درپشرفت کشور و رشد اقتصادی در این جهان رقابتی را داد.

موسی شلال از اعضای دپارتمان جامعه‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی و مردمی دانشگاه امارات متحده عربی است.

منبع:

http://www.bridgew.edu/soas/jiws/Vol12_no3/8_Shallal.pdf

عکس:

مریم السفر، اولین زن راننده قطار در خاورمیانه از دوبی